نماز در نهج البلاغه

نخستین نمازگزار
سخن از راز نماز در نهج البلاغه و رابطه این فریضه بزرگ الهی با علی علیه السلام، پیشواي عظیم الشأن ما و
گوینده نهج البلاغه است، که یکی از جالب ترین مباحث این کتاب با عظمت را تشکیل می دهد. نماز، نخستین حکم
الهی بود که چند روز پس از بعثت پیغمبر خاتم، حضرت محمد بن عبد اللَّه صلی اللَّه علیه و آله و سلم توسط
جبرئیل امین از جانب خداوند صادر گردید و پیغمبر با تعلیم پیک وحی، آن را معمول داشت. بدین گونه که پیک

وحی الهی، جبرئیل امین، چند روز بعد از آن که پیغمبر به مقام نبوت رسید، براي دومین بار بر آن حضرت نازل
گردید و آبی از آسمان آورد و طریقه وضو گرفتن و نماز گزاردن و رکوع و سجود را به پیغمبر آموخت.
بنا بر این، نماز این فریضه بزرگ الهی و عالیترین فرمان خداوند عالم که بهترین حالت یک انسان با ایمان و بنده
خدا در پیشگاه الهی است، نوبر احکام اسلام است و از همین جا نیز باید قدر آن را دانست و به اهمیت آن پی برد.
نکته جالب توجه اینست که پس از پیغمبر، نخستین کسی که از مردان آن را به پا داشت علی علیه السلام و آنهم در
سن نه سالگی بود که در خانه پیغمبر به سر می برد و چون پیغمبر وضو گرفت او نیز وضو گرفت و همین که رسول
خدا به نماز ایستاد، آن وجود مقدس هم در آن سن و سال، پشت پیغمبر (ص) خدا ایستاد و در پشت سر علی علیه
السلام هم تنها خدیجه بود که به عنوان اولین زن به نماز ایستاد و باپیغمبر (ص) نماز جماعت گزاردند. و اولین اقامه
نماز، هم به جماعت بود، جماعتی این چنین که پیغمبر (ص) در جلو و علی پسر بچه نه ساله در پشت سر آن
حضرت و خدیجه، همسر پیغمبر در پشت سر علی (ع). می بینید که علی علیه السلام سراینده نهج البلاغه، چه رابطه
اي با نماز، این دستور عالی آسمانی دارد که شش سال پیش از بلوغ و قبل از همه، آن هم در پشت سر پیغمبر (ص)
و براي نخستین بار به عنوان وظیفه دینی که پیغمبر ختمی مرتبت از جانب خداوند مأمور به انجام آن شده است، آن
را معمول داشت. پس علی علیه السلام نخستین نمازگزار اسلام است

نماز در نظر علی (ع) ●
به طوري که دیدیم علی علیه السلام نخستین پیشواي معصوم و امام بر حق ما و نماینده خدا و جانشین بلا فصل
حضرت ختمی مرتبت (ص) اولین نمازگزار اسلام است، آنهم شش سال قبل از بلوغ از این رو می باید چنین انسان
بی نظیري، رابطه خاصی با نماز بزرگترین فریضه الهی، داشته باشد. علی که در قبله مسلمین متولد شده، و در نه
سالگی و به عنوان اولین پیرو اسلام و براي نخستین بار در پشت سر پیغمبر خاتم نماز گزارده، به طور قطع بیش از
هر مسلمان دیگري، قدر نماز، نخستین فریضه الهی، را می داند و به آن اهمیت می دهد.
به طوري که نوشته اند، حال علی علیه السلام به هنگام نماز چنان بود که در یکی از جنگهاي تیري به پاي آن
حضرت اصابت کرد و هر چه کردند نتوانستند آن را در آورند. چون خبر به پیغمبر دادند فرمود بگذارید علی مشغول
نماز شود سپس تیر را از پاي او در آورید زیرا علی (ع) در آن هنگام، چنان محو تماشاي جمال حق است که کاملا
از خود بی خود می شود. چنین کردند و تیر را از پاي علی (ع) در آوردند و او متوجه نشد، و زمانی به خود آمد که
از نماز فراغت یافته بود، و آن گاه در خود احساس درد کرد. همچنین در یکی از شبهاي مخوف جنگ صفین
که آتش جنگ برافروخته شده بود و از هر سو مانند باران تیر می بارید، دیدند که علی علیه السلام « الهریز ◌ لیله »
رو به قبله ایستاد و مشغول نماز شد. پس از نماز، پرسیدند یا امیر المؤمنین این چه وقت نماز خواندن بود و علی
(ع) فرمود: اصلا این جنگ براي چیست جز این است که می خواهیم ظلم و فساد را ریشه کن کنیم تا نماز و احکام
الهی چنانکه باید، اقامه گردد.

شهید محراب ●
علی علیه السلام، سراینده نهج البلاغه و قهرمان قهرمانان جهان، شاگرد لایق و تربیت شده پیغمبر اسلام است که
علی که در تمام دوران حیات پیغمبر اسلام همچون سایه دنبال رسول خدا بود، «. نور چشم من نماز است » : فرمود
چگونه می تواند به نماز تا آن حد که معمول می داشت، اهمیت ندهد مگر او به تمام معنی مقلد پیغمبر خاتم نبود
مگر نه اینست که در نهج البلاغه و در کردارش همه جا پیغمبر (ص) را اسوه و مقتداي خویش قرار می دهد، و
حاضر نیست سرموئی از گفتار و کردار پیغمبر (ص) تخطی کند آري مولود کعبه و خانه زاد خدا و اولین نمازگزار
اسلام و قهرمانی که در میدان جنگ و حساسترین لحظات زندگی، نماز را بر هر کار دیگري ترجیح می دهد و
حاضر نیست لحظه اول وقت آن را که ثوابی چون دریا دارد به تأخیر بیندازد، سرانجام نیز در خانه خدا، مسجد کوفه
و در محراب عبادت و به هنگام نماز با شمشیر زهرآلود، ضربت خورد و فرق مقدسش شکافت و با آن ضربت
شربت شهادت نوشید.
به خداي کعبه که « ◌ فزت و رب الکعبه » علی (ع) در آن حالت، یعنی پس از ضربت خوردن، با فرق شکافته فرمود
در آن متولد گردیدم و قبله مسلمانان جهان است، از این که می بینم در خانه خدا نیز ضربت خوردم و شهید می
شوم، سرافرازم.
آري، علی (ع) آن مظهر تقوا و فضیلت، علی، آن انسان ما فوق انسان، آن نمونه اعلاي آفرینش، پس از پیغمبر خدا
و نمازگزار نخستین اسلام، آغاز کارش در خانه خدا بود، و پایان کارش نیز در خانه خدا به سر رسید. بدین گونه،
علی علیه السلام در جهان اسلام نخستین شهید محراب است.

نهج البلاغه و نماز ●
امیر المؤمنین علی علیه السلام در نهج البلاغه در موارد عدیده اي از نماز، این فرمان بزرگ الهی و محبوب مورد
علاقه اش که براي هیچ عملی بمانند آن ارج نمی نهاد، سخن به میان آورده و اهمیت آن را یادآور شده است.
1. از جمله در آغاز خطبه 199 که موضوعات مهم اسلامی را به اصحابش وصیت می نماید و نسبت به انجام دادن
آن ها سفارش می کند، می فرماید: نماز را چنانکه باید برپا دارید و در حفظ و اداي آن کوشا باشید، و هر چه بیشتر
به جا آورید و به وسیله آن به خداوند تقرب جوئید، زیرا که خداوند در قرآن می فرماید: نماز فریضه اي است که در
وقت معین بر اهل ایمان واجب شده است. آیا پاسخ دوزخیان را نشنیده اید که وقتی طبق گفته خداوند در قرآن از
می گویند: ما از نمازگزاران نبودیم. « چه چیز شما را به دوزخ افکند » : آنها می پرسند
نماز، گناهان را مانند ریزش برگ درختان می ریزد، و همچون رهایی چهارپایان از بند، انسان را رها می سازد.
رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم نماز را به چشمه آب گرمی تشبیه فرمود که بر در خانه مردي باشد و شبانه
روز، پنج نوبت از آن شستشو کند، که در این صورت دیگر چرکی در بدن وي باقی نخواهد ماند.
مقام و اهمیت نماز را مردانی از مؤمنین می دانند که زینت کالاي دنیا و فرزندي که نور چشم انسان است، و ثروت و
دارائی، آنها را به خود مشغول نمی دارد چنانکه خداوند در قرآن مجید فرموده است: مردانی هستند که تجارت و داد
و ستد دنیا آنها را از یاد خدا و اقامه نماز و پرداخت زکات باز نمی دارد.

با این که خدا، بهشت را به پیغمبر مژده داده بود از بس نماز می گزارد، خود را به رنج انداخته بود، و در این کار نظر
به این آیه شریفه داشت: خانواده ات را فرمان ده نماز بگزارند، و خویشتن نیز بر انجام آن شکیبا باش.
از این رو پیغمبر هم خانواده خود را به انجام این فریضه بزرگ الهی وادار می کرد و خود نیز با بردباري به اداي آن
می پرداخت.
2. در عهدنامه اي که براي محمد بن ابی بکر نوشت و او را روانه مصر نمود تا فرمانرواي آنجا باشد، از جمله
دستورهائی که به او داد فرمود: نماز را در اوقاتی که براي آنها تعیین شده به پاي دار و به خاطر این که بی کاري و
فرصت و وقت داري، پیش از وقت آن را به جاي نیاور، و به بهانه این که کار داري، آن را به تأخیر نینداز و این را
بدان که تمام کارهایت پیرو نمازت می باشد.
به طوري که می بینید، مولاي متقیان و سرآمد نمازگزاران مسلمین به فرمانگزار جوان خویش محمد بن ابی بکر
دستور می دهد که نماز را چه افرادي و چه به جماعت بر هر کار دیگري اعم از شخصی و کشوري و لشکري مقدم
بدارد و آن را در اول وقت ادا کند، و حق ندارد به بهانه کار یا گرفتاري آن را به تأخیر بیندازد، یا به دلیل این که
کاري ندارد، پیش از وقت انجام دهد. بلکه باید طبق دستور خدا و پیغمبر عمل کند و به میل خود جلو و عقب
نیندازد.
3. نیز در فرمان مشهور مالک اشتر که پس از شهادت محمد بن ابی بکر در مصر او را به فرمانروائی کشور باستانی
مصر منصوب داشت و باید آن را جهان بینی علی علیه السلام دانست، می فرماید.

هنگامی که برخاستی و خود را مهیا ساختی تا با مردم نمازگزاري، نماز را چندان طولانی مخوان که مردم را پراکنده
سازي و سریع و تند هم مخوان که آن را تباه کنی.
زیرا در میان مردمی که با تو نماز می گزارند، کسانی هستند که علیل و بیمار و ناتوانند، یا گرفتاري و کار دارند. من
از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله هنگامی که مرا براي تبلیغ اسلام به یمن می فرستاد پرسیدم: چگونه با مردم نماز
گزارم پیغمبر (ص) فرمود: با آنها مانند ناتوان ترینشان نمازگزار، و حال مؤمنین را رعایت کن.
4. در کلمات قصار آن حضرت در اواخر نهج البلاغه، آن پیشواي عالی مقام معصوم و برگزیده خدا، پنج حکم
بزرگ الهی را بدین گونه توصیف می کند: نماز وسیله تقرب و نزدیک شدن هر پارسائی به خداست، و حج، جهاد
افراد ناتوان است.
هر چیزي زکات دارد و زکات و پاك کردن بدن، روزه گرفتن است. جهاد زن هم خوب شوهر داري کردن می باشد
5.در نامه اي که به حارث همدانی از یاران نامدارش می نویسد از جمله مرقوم می دارد: در روز جمعه، مسافرت
نکن تا بتوانی در نماز جمعه شرکت کنی، مگر این که کار واجبی (مانند جهاد) در راه خدا انجام دهی، یا به سراغ
کاري بروي که شرعا معذور باشی.
6. در خطبه ( 131 ) از جمله می فرماید پروردگارا من نخستین کسی هستم که به حق رسید و آن را شنید و پذیرفت.
به طوري که جز رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله هیچ کس در نماز بر من پیشی نگرفت.

7. از همه جالب تر اینست که در شب بیست و یکم ماه مبارك رمضان، لحظه اي پیش از آنکه جان به جان آفرین
تسلیم کند، ضمن وصیت تاریخی خود به فرزندان گرامیش، امام حسن و امام حسین علیهما السلام از جمله می
فرماید: خدا را، خدا را که برپا داشتن نماز را از یاد نبرید، زیرا نماز ستون دین است.
می دانیم که امیر المؤمنین (ع) در اینجا به سخن پیغمبر (ص) نظر داشته که فرموده است: نماز ستون دین است که
اگر پذیرفته شد، سایر اعمال نیز بتبع آن پذیرفته می شود و اگر مقبول نیفتاد سایر اعمال دیگر بندگان هم مردود
شناخته می شود.
نتیجه کلام این که علی علیه السلام در شب قدر یعنی بهترین شبهاي سال، در حال نماز، ضربت خورد و در شب قدر
هم با سفارش به اهمیت مقام نماز و دیگر ارکان اسلام، چشم از جهان ظلمانی فرو بست و روح بلند پروازش به
ملکوت اعلا پرواز کرد.